Hurdada oo la seexdo, haddii ay dhacdo muddada gaaban ama muddada dheer, waxay u horseedi kartaa calaamado muuqaal ah. Calaamadahaasi soo baxa waxay ka gedisan yihiin kuwa la filayo iyo kuwa caadiga ah, sida hurdo la'aanta, cabashooyin aad u daran oo ku saabsan dhacdooyinka muuqaalka , dhibaatooyinka xusuusta, iyo cabashooyinka xanuunka.
Darajada darnaanta waxay ku xirnaan doontaa laba arrimood. Ugu horreyn, waxaad si cad u xanuunsan doontaa calaamadaha hurdada oo aad u sii dheeraato wakhti badan oo aad soo qaadato. Tusaale ahaan, inaad sii joogtid saacad dheeraad ah si aad u daawato bandhigaada aad jeceshahay waa mid aad uga duwan helitaanka afar saacadood oo keliya ee hurdada. Tani waxay noqon kartaa mid khaas ah haddii hurdo xumadu ay habeenkii habeenkii dhacdo ama haddii ay noqoto mid xad dhaaf ah (sida "jiidashada guud").
Marka labaad, xoojinta calaamadahaaga way kala duwanaan doontaa iyadoo ku xiran hadba waqtiga wareeggaaga . Sidaa daraadeed, astaamaha hurdada laga yareeyo waxay u egtahay inay aad u badan tahay inta lagu jiro waqtiyada markaad dabiiciga hurudo (sida habeenkii). Waxa kale oo laga yaabaa inay noqoto mid la qiyaasi karo marka calaamadaha sawirada wareega, sida hore galabtii ilaa galabtii.
Dhibaatada hurdada waxay keeni kartaa hoos u dhac, qulqulo badan oo maalintii ah , awoodda maalinimada ah iyo cirib-tirka caafimaad ee muddada dheer sida cayilka .
Nidaamka hurdada oo laga yaabo in uu ka duwan yahay wuxuu ku xiran yahay baahida gaarka ah ee hurdada shakhsi ahaaneed, hase yeeshee helitaanka hurdo ka yar intii aad u baahatid waxay keeni kartaa hurdo la'aan.
Raadi qaar ka mid ah calaamadaha caadiga ah ee hurdada laga yareeyo, waxaadna aqoonsan kartaa cabashooyinka kugu dhiirigelin kara inaad hesho hurdo aad u baahan tahay .
Hurdada
Wax kasta oo aad ugu yeerto, calaamadaha ugu caansan ee aan helin hurdo ku filan waa waxa aad filayso inaad dareento: hurdo la'aan. Tani waxay u horseedi kartaa dareen hurdo ama hurdo, taas oo aad leedahay rabitaan xooggan oo aad u hurudid. Waxa kale oo ay keeni kartaa ciladda la xidhiidha - dareenka qoto dheer ee dareenka ah ee dareenka hoos u dhaca, oo loo yaqaan daal. Dad badan ayaa isticmaala diiqadda ereyga si ay u sharaxdo dareenka murqaha muruqyada taas oo ay ku dhici karto xanuun aan sahlanayn.
Iyadoo qayb ka ah, waxaad dhab ahaantii awoodi doontaa inaad hurdo hurdo. Dadka si dhakhso ah u seexdaan waxaa la yiraahdaa inay leeyihiin hurdo hurdo gaaban. Tani waxay si qumman u qiyaasi kartaa daraasad lagu seexdo oo la yiraahdo baaritaanka hurdada badan ee hurdo la'aanta (MSLT) . Marka laga reebo calaamad muujinta hurdo la'aan, latencies hurdo gaaban ayaa sidoo kale noqon kara calaamadda hurdo la'aanta maalinta ee hurdo la'aanta ah ee hurdada ee hurdo la'aanta sida naaskobepsi ama aan la seexin hurdada hurdada.
Taa bedelkeeda, xakamaynta hurdada iyo hurdo la'aanta soo baxday ayaa sidoo kale noqon karta daweyn. Xaaladaha qaarkood, sida kuwa ku dhibta hurdo la'aan , waxaa laga yaabaa in la hurdo. Adoo xaddidaya waqtiga aad ku seexanaysid xaddidaadda hurdada , hannaanka soo hoyga ee hurdada waxaa laga yaabaa inuu hagaajiyo dhibaatooyinka hoos u dhacaya ama jiifsan, sifooyinka qulqulaya.
Isbedelka Niyadda
Haddii aad waligaa naftaada ka heshay waqti gaaban markii aadan helin hurdo ku filan, waxaad hubaal ka dhigan tahay in dhibaatooyinka hurdada laga yaabo in ay dareemaan niyadjab. Markaan hurdada ku haynin, waxaan u badneynaa in ay yeeshaan calaamadaha xanaaqa. Dhinaca kale, hurdo fiican habeenkii ayaa nagu ridi kara niyad-jilicsan markaan bilaabanno maalintaas.
Isbedelada niyadda ah waxay ku sii faafi kartaa mowqifka ama miyir-beelka joogtada ah ee dhibaatooyinka culus, sida walaaca iyo niyad-jabka. Iskuduwaha u dhaxeeya xaaladaha nafsiga ah iyo hurdadu waa mid taajir ah, sababtoo ah hurdadu waxay u muuqataa inay saameyn ku yeelanayso lafaha hore ee maskaxda, aag la xiriirta xanuunka niyadda. Calaamadaha badan ee niyad-jabka waxay isku dhejiyaan kuwa la xariira dhibaatooyinka hurdada. Dhibaatooyinka sida dhibaatada kadeedka ah ee kadeedka ah (PTSD) waxay keeni kartaa riyooyin iyo hurdo la'aan. Dadka qaba haraaga joogtada ah waxay inta badan dareemaan walaac iyo halis dheeraad ah oo is-dilid ah.
Hurdadu waa qayb muhim ah oo ka mid ah caafimaadka, tanina si cad ayaa ku jira caafimaadka maskaxda.
Dhibaato Ku Meel-Gaarsiinta iyo Waxyeellada Naafada ah
Awoodda aad u leedahay inaad u digtoonaato hareerahaaga waxay u baahan tahay maskax fiican oo nasasho leh. Markaan hurdada ka joogno, waxaynu naqshadeynaa naafanimo aan fiicnayn oo ku saabsan awoodeena aan u leenahay. Tani waxay noqon kartaa mid caqli gal ah, marka la eego in dadka si joogta ah u seexan waaya inay ku fashilmaan inay aqoonsadaan heerkooda daciifnimada. Feejignaanta oo yaraaday waxay keeni kartaa khaladaad, shilal, iyo waxqabadka hoos u dhaca.
Cilmi-baaristu waxay muujisay in xadidaadda joogtada ah ee hurdada ahi ay keenayso isbeddellada is-biirsaday ee wax-qabadkayaga. Tusaale ahaan, dadka hurdada u jiifaan wax ka yar 7 saacadood habeenkii, naafanimada waxqabadka garashada waxay ku urursan yihiin heerarka la barbar dhigi karo kuwa si buuxda u seexanaya hal ama laba habeen. Dhibaatadani waxay la mid tahay tan ku dhasha qamriga khamriga.
Tani waxay sababi kartaa wakhtiyada jawaab celinta oo yaraatay waxayna keenaysaa khatarta sii kordheysa ee shilalka baabuurta. Waxa kale oo ay saamaysaa shaqada waxqabadka. Tani waxay keeni kartaa khaladaadka iyo xitaa maskaxda wax ka qabashada. Dhibaatada hurdada ee takhaatiirta degaanka ayaa la beegsaday si loo yareeyo khaladaadka caafimaad iyo dhaawaca bukaanka ee isbitaalada. Waxaa sidoo kale qayb ahaan lagu eedeeyay goobaha ay kala duwan yihiin sida kala duwanaansho la'aanta shucaaca Chernobyl iyo shilalka gaadiidka sida saldhigga Exxon Valdez.
Waxaa jira isbedello shakhsi ah oo saameyn ku yeeshay saamaynta hurdada, iyo marxaladda kala-goysyadu way kala duwanaan kartaa. Si kastaba ha ahaatee, ma jiraan wax caddayn ah oo lagu soo jeedin karo in aad ku haboontahay inaad hurudo xayawaanka, si kastaba ha ahaatee. Marka aad noqoto mid naafo ah, xitaa xitaa ma ogaan kartid.
Dhibaatooyinka Xusuusta iyo Maskaxda
Hurdadu waxay leedahay saameyn muhiim ah oo ku saabsan awoodeena aan ku fekereyno oo aan wax ka qabano xusuusta Sidaa darteed, markaan hurdada ku haynin, awooddan garashada garaadka ahi waxay noqon kartaa mid daciif ah. Hurdada laga yareeyo waxay keeni kartaa dhibaatooyin dheeraad ah oo leh hawlo heer sare ah, sida qorsheyn, urur, iyo xukun.
Calaamadaha ugu caansan ee hurdada oo la xidhiidha hurdada ayaa waxay la xiriirtaa dhibaatooyinka leh feejignaanta iyo bixinta dareenka. Si kastaba ha noqotee, talaabo u dhow, si kastaba ha ahaatee, waa wax aan caqli gal ahayn ee xasuusta mudada gaaban. Tani waxay noqon kartaa natiijo ka mid ah maqnaansho la'aanta (ma xasuusto waxa aan ku guuldareyno in aan iska diiwaangelinno maskaxdeena), laakiin dhibaatadu waxay ka sii gudbi kartaa intaas.
Hurdada ayaa lagama maarmaan u ah xajinta maskaxda Hurdada ayaa nagu kaalmeyneysa inaan xoojino dhacdooyinka maalinta, adkeysiga iyo xusuusinta xusuusta. Cilmi-baadhistu waxay soo jeedinaysaa inay leedahay door muhiim ah oo lagu ciyaaro waxbarashada. Sidaa daraadeed, marka hurdo nagu hayso, geeddi-socodkaas, marka loo eego, waa kuwo liita.
Waxaa jira arrimo kale oo feker ah oo laga yaabo in ay saameeyn ku yeelan karto hurdada, gaar ahaan kuwa ku xiran qaybta maskaxda oo la yiraahdo lafaha hore. Hawlahaasi waxay yihiin qaar waxoogaa ka sii daray oo ay carqaladayntu noqon karto natiijo dheeraad ah. Hal qayb oo ka mid ah arrimahan ayaa wadajir loo yaqaan hawlaha fulinta. Hurdada laga yareeyo waxay keeni kartaa naafonimo hawlaha fulinta, taas oo keeneysa:
- Qorsheyn xumo
- Khatarta sii kordheysa
- Niyad-jabka
- Mudnaanta liita
- Xooga saara abaalmarinta mudada gaaban
- Garsoorka oo hoos u dhacay
Garsoorka ugu dambeeya ee garsoorka wuxuu noqon karaa mid aan caadi ahayn. Doorashooyinka waa la samayn karaa oo aan ka tarjumeynin "dareen caadi ah". Tani waxay sidoo kale kuu horseedi kartaa inaad hoos u dhigto heerka aad naafo ka soo jiidatid hurdada, sida hore loo sharraxay.
Jaahwareerinta, Maqalka, iyo Paranoia
Dhibaatada hurdada ayaa sidoo kale keeni karta cawaaqib maskaxeed oo aan la fileynin. Kuwani waa kuwo la yaab leh, waxayna u egtahay astaamaha kale, waxay ku xiran yihiin heerka hurdada oo la cuno. Qaar ka mid ah astaamaha cudurka maskaxda ee hurdada oo ka mid ah hurdada ayaa waxaa ka mid ah jahwareer, muuqaal, iyo paranoia.
Niyadjabintu inta badan waa qayb ka mid ah wareerka ku dhaca xaalad la yidhaahdo delirium. Guud ahaan, dadka horay loo yagleelay waxay waayeen wakhti lumis ah (khaladaadka maalinta, taariikhda, xilli, ama sanadka). Marka xigta, dadka jahawareerka ah ayaa laga yaabaa inay ku wareeraan meel, oo aan ogayn meesha ay joogaan. Ugu dambeyntii, meelo badan oo ka mid ah jahwareerka, qofku ma ogaan karo cidda ay yihiin.
Muuqaal ahaan waa calaamad caadi ah oo la xidhiidha hurdada, iyo sida caadiga ah muuqaalka dabiiciga ah. Si kale haddii loo dhigo, waxaad arki kartaa wax aan fududeyn. Waxaa lagu qiyaasaa in boqolkiiba 80 dadka caadiga ah ee dadweynaha ay ugu dambeyntii leeyihiin khayaali ah haddii hurdo-ka-lumo muddo dheer.
Ugu dambeyn, hurdada oo hurdada laga yaabo waxay sidoo kale horseedi kartaa calaamado kale oo nafsi ah: Paranoia. Paranoia caadi ahaan waxay ka kooban tahay aaminaad ah in lagugu cadaadiyo qaar ka mid ah hay'adaha banaan. Fikradahaas laguma abuurin xaqiiqda.
Tusaale ahaan, waxaa laga yaabaa inaad ku qanacsan tahay in dawladdu ay xadhigto taleefankaaga si ay u bartaan sirahaaga. Hal daraasad ayaa lagu ogaaday in qiyaastii 2 boqolkiiba 350 qof oo hurdayaal ah-laga xayuubiyay 112 saacadood ay bilaabeen inay la kulmaan calaamado la mid ah shisoofrani aad u daran. Tani waxay keeni kartaa baadhitaan aan haboonayn.
Nasiib wanaag, calaamadaha cudurada maskaxda ayaa si deg-deg ah loo yareeyey nasasho ku filan.
Cabashooyinka Suuxinta iyo Xanuunka
Dhibaatada hurdada waxay u horseedi kartaa calaamado jireed iyo mid aan qaas u ahayn ( Soma waa luuqad luuqadeed). Marka laga reebo dareenka daalku kor ku xusan, waxaa laga yaabaa inaad leedahay calaamado kale oo badan oo raaxo leh. Waxaa laga yaabaa inaad dareentid xummad, taas oo muujin karta dareen hoos-u-dhac ah ama si fudud "ma fiicna."
Waxaa laga yaabaa in jirkaaga ama xanuun kugu dhaco jirkaaga. Tani waxay keeni kartaa baaritaanka fibromyalgia ama xaalado kale oo dabadheeraad ah. Waxaad ka caban kartaa calool-xanuun ama calaamadaha caloosha, sida shubanka. Baaritaanka caafimaadka ee dhibaatooyinkaan ma keeni karo xallintooda haddii sababaha hoosta looga saaro oo calaamadaha ay u badanyihiin sababo la xariirta hurdada oo aan la aqoonsan.
Burburinta hirarka hurdiga
Ugu dambeyntii, xayiraadda hurdada ayaa carqaladeeysa socodka dabiiciga ah ee wareegga hurdada . Hurdada waxay ku dhacdaa laba marxaladood oo asaasi ah habeenkii. Labada heer oo hurdadoodu waa hurdo dhaqso ah oo hagaagsan (REM) iyo hurdo la'aan dhaqdhaqaaq indhaha ah (NREM). Arousal waxay u noqon kartaa hurdo ka timi REM hurdo hurdo NREM, ama hurdo NREM ilaa xaalad toos ah.
REM waa marxalad qoto dheer oo hurdo leh oo leh maskax weyn oo maskaxeed oo maskaxda ah iyo maskaxda. Waxaa lagu gartaa riyo iyo maqnaansho farsamo marka laga reebo muruqyada indhaha iyo diaphragm. Waxay ku dhacdaa dhowr jeer isbeddel xilliga hurdada, laakiin waxay ka kooban tahay qaybta ugu yar ee wareegga hurdada.
REM waxay ka mid tahay labada xaaladood ee aasaasiga ah ee hurdada. Xaaladda kale ee asalka ah ee hurdadu waa hurdo aan toos ahayn oo hagaagsan, ama hurdo NREM. NREM waxay ka kooban tahay saddex marxaladood oo kala duwan.
Saddexda marxaladood waxay kala yihiin N1, N2, iyo N3, gobol kasta oo kala duwan wuxuu leeyahay qaabab gaar ah, muuqaal ah oo loo aqoonsan karo naqshad maskaxeed. Inkasta oo hurdada REM ay tahay hoyga ugu qoto dheer hurdo, hurdada NREM waxay qaadataa qaybta ugu weyn ee wareega guud ee hurdada.
Ereyga
Dhibaatada hurdada waxay yeelan kartaa cawaaqib muhiim ah caafimaadkaaga, xaaladaha adagna waxay keeni kartaa dhimashadaada .
Waxaa intaa dheer, badanaa waxay keenaysaa calaamado kala duwan oo waxyeelayn kara noloshaada iyo dareenkaaga guud ee fiicnaanta. Waxaad la kulmi kartaa hurdada maalinta oo dhan ama aad dhib ku qabtid niyaddaada sida xanaaq, walaac, iyo niyadjab. Waxay wiiqi kartaa awooddaada aad u leedahay in ay noqoto mid isdaba-joog ah oo xooggan, oo leh saameyn muhiim ah oo ku saabsan waxqabadkaaga.
Dhibaatada hurdada waxay u horseedi kartaa xusuustaada waqtiga-gaaban, iyo sidoo kale hawlaha garashada ee heerka sare, sida qorsheynta iyo xukunka. Waxay u horseedi kartaa calaamadaha cudurka dhimirta, sida jahawareerka, aragga muuqaalka iyo nacaybka. Ugu dambeyntii, dhibaatada hurdada ayaa waxtar u yeelan karta cabashooyinka kale ee jirka, sida daal ama xanuun.
Calaamadahan waxaa laga yaabaa inay saameyn weyn ku yeeshaan noloshaada, waxayna yiraahdaan muhiimada helitaanka tayada iyo tirada hurdada ee aad u baahan tahay. Haddii aad ku adagtahay inaad hesho hurdo ku filan, tixgeli qiimeynta dhakhtarka daawada hurdiga ah ee awood u leh inuu diyaariyo baaritaan iyo daaweyn dheeraad ah si aad u hagaajisid nasashadaada.
> Isha:
> Kryger, MH iyo al . "Mabaadi'da iyo Tababarka Daawada Hurdada." Elsevier , daabacaadda 6aad, 2017.