Dumarka qaba xanuunka arthritis-ka iyo cudurada kale ee rheumatiska ayaa laga yaabaa inay ka walaacaan uur qaadida ama dareen-qabaan xitaa marka ay uur leeyihiin. Qaar ka mid ah haweenka qaba cudurrada rheumatiska ayaa laga yaabaa in lagula taliyo inay uur yeelato.
Dumarka Uurka leh Xanuunada Arthritis iyo Rheumatic
Walaaca ayaa ka imanaya hubin la'aanta sida xaaladda haweenka romatima u saameyn doonto uurka iyo sidoo kale sida uurka u saameyn karto xaaladdeeda cudurka rheumatic.
Haddii aad qabtid arthritis-ka oo aad uur leedahay ama aad uur yeelato waa tixgelin, halkan waa waxyaabo muhiim ah oo muhiim ah inaad ogaato.
1. Iyadoo kormeer dhow iyo maamul caafimaad oo sax ah, dumarka qaba arthritis ama xaalado kale oo rheumatic ah waxay yeelan karaan uurarka guusha leh.
Waxaa muhiim u ah haweenka uurka leh ee arthritis-ku in ay ku jiraan daryeelka labadiinaba si ay u maareeyaan uurkooda iyo rheumatologist si ay u maamulaan xaaladooda cudurka rheumatic. Hooyada uurka leh waxay suurtogal u tahay habka kooxeed, laakiin ma ahan in uur-qaadid kasta oo aan dhibaato lahayn.
2. Saameynta uurka ee cudurka rheumatiska waa kala duwan tahay xaalad gaar ah.
Uurka oo ay la socdaan rheumatoid arthritis , lupus , antiphospholipid syndrome , iyo xaalado kale oo rheumatic ah ayaa leh astaamo kala duwan iyo walaac la xiriira.
- Dumarka qaba rheumatoid arthritis ayaa caadi ahaan leh calaamado wanaajiya muddada uurka, lakiin mar kale dhalashada ilmaha. Inta lagu jiro wanaajinta, waxaa suurtagal ah in la yareeyo ama la joojiyo daawooyinka arthritis-ka.
- Iyada oo lupus, caadi ahaan waxaa jira qulqulo sahlan oo dhexdhexaad ah oo dhaca inta lagu guda jiro uurka, iyo sidoo kale dhalashada kadib.
- Cudurka dabaysha (antiphospholipid syndrome) waa cudur aan caadi ahayn oo jirka ah kaas oo jidhku ka samaysto unugyada difaaca jirka ee fosfolipids-ka ama borotiinka plasma. Cudurka loo yaqaan 'syndrome' ayaa laga yaabaa inuu ku dhaco lupus leryus eritematosus ama xanuunka kale ee rheumatiska. Xaaladahan, waxaa jira khatar korodh ah oo ah dhiig-xinjirowga, dhicis, ama dhiig-karka inta lagu jiro uurka. Waqtiga wareegga dhalista waa mid aad u muhiim ah.
- Dhiig-xoojinta sambaboole oo mararka qaarkood lala xiriiriyo scleroderma , Sjogren's syndrome , lupus, iyo difaaca jirka ee antiphospholipid ayaa ka sii dari kara uurka; Taasi waa sababta uurka aan lagula talin xaaladan.
- Xaaladaha kale ee rheumatiska, oo ay ku jiraan scleroderma aan lahayn hypertension sambabada, polymyositis, dermatomyositis, iyo vaskulitis , ayaa inta badan aan saameynin uurka haddii cudurrada la xakameeyo.
3. Dumarka qaba cudurka kalyaha ee la xidhiidha xanuunka 'vasculitis', 'scleroderma', ama lupus waxay khatarta ugu weyn ku yeelan kartaa dhiig-baxa 'hypertension' iyo 'preeclampsia'.
Suurtagalnimada in uurku noqdo mid caafimaad leh oo caafimaad leh ayaa ugu sareeya haddii shaqeyn kalyaha iyo cadaadiska dhiiggu uu yahay mid caadi ah, cudurka bukaanka rheumatiska waa mid aan firfircoonayn ama ugu yaraan 6 bilood ka hor intaan uurku jirin. Tani waxay muhiim u tahay haweenka qaba lupus. Taa beddelkeeda, dumarka leh kalyo aan caadi ahayn, cadaadiska dhiigga ee aan la xakameyn, iyo cudurka rheumatiska firfircoon ayaa lagula talinayaa inay uur qaadaan.
4. Qalabka wadnaha lagu dhasho waxaa lagu dhimi karaa boqolkiiba qiyaasta yar ee ilmaha ku dhasha haweenka leh antibiyootiga.
Daawooyinka ka hortagga anti-R waa kuwa ugu badan ee bukaanada qaba lupus iyo Sjogren's syndrome. Unugyada difaaca jirka waxay galaan wareegga uur-jiifka waxayna dhaawici karaan wadnaha cunugga ee koraya, taas oo horseedi karta heerka garaaca wadnaha oo hooseeya.
Xaaladaha qaarkood, ilmaha ayaa ugu dambeyntii u baahan kara qalabka wadnaha. Haweenka uurka leh ee lidka ku ah difaaca anti-R waa in si dhow loo ilaaliyaa loona ilaaliyaa. La-dagaallanka anti-La wuxuu sidoo kale noqon karaa dhibaato madaama uu uur leeyahay.
5. Inflammation, oo caan ku ah jirro ku dhaca cudurka rheumatic firfircoon, iyo daawooyinka qaarkood ee loo isticmaalo daweynta caabuqa waxay noqon kartaa mid dhibaato ah xilliga uurka.
Waxay u fiicnaan laheyd haweenka ma qaadan daawooyinka ilaa ay ka dhammeeyaan uurka iyo kalkaalinta. Maaha xaalad aan fiicneyn inkasta oo uu uur leeyahay oo qabo cudurka rheumatic, sidaas darteed waa in la tixgeliyaa. Haddii dawada loo baahan yahay in la ilaaliyo cudurka dumarka ee gacanta lagu hayo, waxaa dhici karta in khatarta cudurka aan la xakameynin ay tahay in laga miisaamo khatarta ka iman karta ilmaha aan dhalan.
6. Waxaa jira fikrad la xidhiidha daawooyinka ladagaallanka ka hortagga u ah amniga ama amniga inay isticmaalaan inta lagu jiro uurka iyo nuujinta (waxsoosaarka caanaha).
Koox ka mid ah umulisooyinka, rheumatologists, iyo waayeelka waayeelka ah ee khibrada u leh daaweynta haweenka uurka leh cudurrada rheumatiska ayaa isku raacay daawooyinka ladagaallanka roodhiga ee la aqbali karo inta lagu jiro uurka iyo nuujinta.
Daroogooyinka la oggol yahay in la isticmaalo xilliga uurka iyo nuujinta waxaa ka mid ah:
- NSAID (daawooyinka nonsteroidal anti-inflammatory) ilaa toddobaadka 32
- Azulfidine (sulfasalazine)
- Plaquenil (hydroxychloroquine)
- Corticosteroids (ka yar 10 mg marka ay macquul tahay)
Daroogooyinka la aqbali karo in la isticmaalo xilliga uurka, laakiin weli laga doodo inta lagu jiro nuujinta waxaa ka mid ah:
- Cyclosporine A
- Imuran (azathioprine)
Daroogooyinka aan la aqbali karin inta lagu jiro uurka iyo nuujinta waxaa ka mid ah:
- Methotrexate
- Arava (leflunomide)
- CellCept (mycophenolate)
- Cytoxan (cyclophosphamide)
- Dawooyinka anti-TNF
- Rituxan (rituximab)
(Fiiro gaar ah; Daawooyinka Anti-TNF ayaa si weyn u qiimeeynaya inay ahaadaan kuwo amaan ah inta lagu jiro uurka iyo laga yaabo inay nuujiyaan.)
7. Haweenka ka fikiraya uurka waa in ay yeeshaan xakameyntooda xakameyntooda ugu yaraan 3 ilaa 6 bilood inta aysan isku dayin inay uur yeelato.
Waxaa lagu talinayaa in dhammaan haweenka qaba cudurka rheumatiska ay kula talinayaan rheumatologist iyo takhaatiirta dhalmada ka hor inta aysan isku dayin in ay uur yeelato. Sidaa daraadeed khatarta ay u keeni karaan dhibaatooyinka iyo qorshaha lagu maareeyo cudurka rheumatic iyo uurka ayaa si wanaagsan loo dhisi karaa.
8. Dumarka khatarta ugu jira dhibaatooyinka waa in ay weli arkaan miyir-qabadkooda caadiga ah 3-bilood oo joogto ah si ay u sii wadaan joogteynta qiimeynta cudurka iyo maamulka.
Dumarka loo tixgeliyo halista sare ee dhibaatooyinka waa in ay sidoo kale leeyihiin koox takhasus ah oo uur leh oo leh khibrado halis sare leh. Booqashooyin badan oo booqasho iyo kormeer ayaa loo baahan yahay iyada oo uurku sii socdo. Shuruudaha sameynta khatarta sare ee uurka waxaa ka mid ah:
- Dhibaatada kelyaha
- Xaaladaha wadnaha
- Qufac laf-dhabarka
- Cudurka sambabada ee xadeysan
- cudurka rheumatic firfircoon
- Bacriminta fitamiinada
- Dhalooyin badan
- Dhibaatada hore ee umusha
Ilaha:
Uurka iyo Cudurka Rootiga. Kulliyadda Maraykanka ee Rheumatology. Maarso 2014.
http://www.rheumatology.org/I-Am-A/Patient-Caregiver/Diseases-Conditions/Living-Well-with-Rheumatic-Disease/Pregnancy-Rheumatic-Disease
Kelley ee buugta qoraalka ee Rheumatology. Qoraalka sagaalaad. Elsevier. Uurka ee Cudurada Rheumatic. Cutubka 39aad.
Dhiirigelinta Awooda. Xaaladda farshaxanka: Neefsashada iyo uurka ee cudurrada rheumatiska. Maajo 2015.
http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/25555818