Guudmarka
Abulia, oo sidoo kale loo yaqaano aboulia, waa xaalad dhiirrigelin ah. Guud ahaan, abulia waxaa loola jeedaa nooca xanaaqa ee ka yimaada cudurka, gaar ahaan cudur ku dhaca maskaxda. Qaar ka mid ah dadka qaba abulia waxay ka warqabaan isbeddelka heerka dhiirigelinta, laakiin waxaa si gaar ah loo ogaan karaa oo u kicin karaa asxaabta iyo kuwa ay jecel yihiin.
Qofka abuliyada la kulma waxaa laga yaabaa inuu muujiyo calaamadaha ka yimaada miisaanka si aad u culus ee heerarka darnaanta, iskudhafka (aan la hadlin) isagoo ah qaabka ugu daran. Abulia badanaa waxay la xiriirtaa xaaladaha neerfaha ama dhimirka. Waxaa lagu qiyaasaa in qiyaastii 20-30% dadka ka badbaaday stroke ay la kulmaan nacayb ama abulia.
Marka abulia ay ka timaado dhacdo lama filaan ah, sida istaroogga, waxaa laga yaabaa inuu muuqdo muddada ama dib u soo kabsashada madax-dhiigfuranka. Marka abulia uu ka yimaado cudurka jiran, sida cudurka Alzheimer ama cudurka Parkinson, waxa laga yaabaa inay sii xumaato muddo ka dib.
Astaamaha
Waxaa jira tiro calaamado ah oo abuliya ah.
Calaamadaha caadiga ah waxaa ka mid ah isku darka soo socda:
- Dhibaato la'aan ama dhiirigelinta helitaanka waxqabadyada ama bilowga hawlaha. Inaanan ku faraxsaneyn in wax la qabto. Dhibaato bilow ama dhamaystirid mashaariicda ama hawlaha muhiimka ah.
- Ka careysiiso waxyaalaha ku socda ama ka qaybgalka hawlaha ama dhacdooyinka.
- Passivity
- Fikrad la'aanta ama feker la'aan la'aanta fikradaha ku saabsan doorbidka
- Asocial-la'aanta xiisaha dadka kale, la'aanta isdhexgalka dadka kale, xidhiidhka xaddidan dadka kale, ka ilaalinta dadka kale
- Aamusnaan sarreysa ama midab
- Dhaqdhaqaaqa jirka ee dhaqdhaqaaqa
- Nasiib darro
- Dareen ahaan fog fog
- Ku adagtahay go'aan qaadashada ama qorshaha, xakameyn la'aanta
- Cuntada cunida muddo dheer oo aan la liqin
Sababaha
Dhaawaca maskaxda ama jahawareerku wuxuu farageliyaa hawlaha caadiga ah ee maskaxda, taasoo keenta abulia. Burbur ku dhaca wareegyada dareemayaasha ee xuubka hore ee maskaxda ee saameeya habka dopaminergic, waxaa loo maleynayaa inay tahay sababta abulia ah. Nidaamka dopaminergic wuxuu qeexayaa habka kiimikada loo soo saaro maskaxda kaas oo bixiya dareemo farxad iyo qanacsanaan. Sidaas daraadeed, waxaa suurtagal ah in marxaladda jawaab celinta ah la joojiyo, waxaa jira wax yar oo dhiirigalin ah oo isku dayaya in ay gaaraan waxyaabo abuuraya 'farxad'.
Dadka badankood ee la kulma oo muujiya astaamaha abulia waxay la kulmeen xaaladahan soo socda:
- Stroke
- Cudurka Huntington
- Schizophrenia
- Dhaawac maskaxeed oo macquul ah - ka soo jeeda xanuun, kansar ama caabuq
- Cudurka Alzheimer
- Vascular Dementia
- Lewy waallida jidhka
- Cudurka Parkinson
- Jahawareerka 'Front Endemporal Dementia'
Farqiga Ka Baxsanaanta Murugada
Inkastoo ay wadaagaan qaar ka mid ah sifooyinka caadiga ah, abulia iyo niyadjabka isku mid maahan. Abulia waxa ay ka duwan tahay niyad-jabka dadka ku nool abuliga sida caadiga ah ma muujiyaan calaamadaha murugada ama fikradaha xun. Taa baddalkeeda, waxay muujiyaan walaac ay ka qabaan xaaladdooda ama aduunka ku hareeraysan.
In la dhiso farqiga u dhexeeya labada xaaladood iyo helitaanka ogaanshaha saxda ah waa muhiim sababtoo ah abulia kuma fiicna daawooyinka lidka ku ah nabarrada, halka dadka qaba niyadjabku guud ahaan filanayaan in ay la kulmaan calaamadaha diiqadda niyadjabka.
Ciladeynta
Waxaa laga yaabaa inaad ka fekereyso inaad leedahay abulia ama niyadjab ama haddii saaxiibkaaga, qofka aad la shaqeysid ama qof aad jeceshahay uu leeyahay abulia ama niyadjab. Waa inaad bilowdid adigoo raadsanaya daryeel caafimaad si calaamadaha iyo calaamadaha si taxadar leh loo qiimeeyo.
Ciladeynta abulia waxay qaadan kartaa waqti. Abulia waxaa lagu ogaadaa taariikhda caafimaad ee faahfaahinaysa dareenka iyo ficilada qofka laga yaabo inuu abulia ka yahey, iyo taariikhda aragtida ay sameeyaan asxaabta iyo dadka jecel.
Dhakhtarkaaga ayaa laga yaabaa inuu weydiiyo su'aalo dheeraad ah oo uu kormeer kiliinikaro ah inta lagu jiro booqashada xafiiska. Xaaladaha qaarkood ee abuliya, sawir-baadhista ogaanshaha Baadhitaanka Brain CT ama Brain MRI waxay muujin kartaa dhaawacyo maskaxda ah sida maskax-stroke, mid ka mid ah sababaha ugu waaweyn ee abulia.
Daaweynta
Waxaa jira daaweyn caafimaad oo loo heli karo daaweynta iyo maamulka abulia. Daawooyinka saameyn ku yeesha nidaamka dopaminergic-ka ee jidhka, taas oo lagu gooyo abulia, ayaa muujisay natiijooyin wanaagsan marka ay timaaddo calaamadaha ujeedada abulia.
Dayactirka fahamka wuxuu kaa caawin karaa hagaajinta xirfadaha fekerka, kaas oo hagaajin kara abuliya. Daaweynta jireed waxay kaa caawin kartaa bilowga dhaqdhaqaaqa jireed, suurtagal ahaan inay kordhiso dhiirigelinta dadka qaba xaaladdan. La-talinta iyo la-talinta qoysku waxay hagaajin kartaa isgaadhsiinta iyo caawinta sidii wax looga qaban lahaa abuliya.
> Ilo:
> Dhibaatooyinka ka dambeeya istaroogga, Jorge RE, Starkstein SE, Robinson RG. Cudurka maskaxda. 2010 Jun; 55 (6): 350-4
Waxaa qoray Heidi Moawad MD