Saynisyahanada badankood, noloshu waa wax ku saabsan dhalmada. Qaybaha nafleyda, sida noolaha, fungi, dhirta, iyo bakteeriyada waxaa loo maleyn karaa in ay yihiin siyaabo dheellitiran oo ku salaysan borotiinka ah ee loo yaqaan deoxyribonucleic acid (DNA) si ay si sax ah u nuquliyaan.
Xaqiiqdii, socodka inuu soo saaro xittaa wuxuu ku fidaa meel ka baxsan noolaha nool. Fayrasku waa tusaale u ah xayawaan aan caadi aheyn oo u dhexeeya noolasha iyo kuwa aan xabbadda lahayn.
Si uun, fayrasku wax yar ayuu ka badan yahay mishiinka taranka. Xaaladaha qaar ka mid ah fayruusyada, sida fayruska difaaca jidhka ( HIV ), DNA ma aha xitaa meco-gelinta soo saarida dhalashada. Nucleotide kale, RNA (ribonucleic acid), waa arrin wadista.
Waa Maxay Cudurka Dabeecadda?
Khiyaamada (khudbado la yiraahdo US, Pry-ons ee UK) ayaa xitaa laga saarayaa hababka si fiican loo fahmo ee dhalashada ee DNA iyo RNA. DNA iyo RNA waa nukleotides, qaab dhismeed kiimiko ah oo loo isticmaalo in lagu sameeyo borotiinka, qaybaha dhismaha noolaha nool ee loogu talagalay in lagu hubiyo dhalashada guusha. Prion waa borotiinka aan u baahnayn nucleotide inuu soo saaro - prion wuxuu ka badan yahay awood u leh inuu is daryeello naftiisa.
Marka borotiinnada 'protein' oo aan caadi ahayn oo la isku dhexdhigay ay ku jiraan protein caadi ah, borotiinka caadiga ah wuxuu u beddelaa cudurka prion-ka ee aan caadi ahayn ee isku dhafan. Natiijadu waa jajab aan sal lahayn oo ah borotiinka isku dhafan.
Xaaladaha cudurka prion-ka ee dhaxaltooyada leh, waa isku-beddelaadda hidaha ee keena unugyada aan caadiga ahayn ee borotiinka prion. Nasiib darro, kuwani waa borotiino isku mid ah oo loo isticmaalo unugyada maskaxda si ay u shaqeeyaan si sax ah, sidaas darteed unugyada dareemayaasha ayaa u dhintaan natiijada, taasoo horseedi karta waallida degdega ah. In kastoo cudurka prostate-ka uu keeni karo hurdada sanado badan, marka calaamadaha ugu dambeeya ay noqdaan kuwo muuqda, dhimashadu waxay u socon kartaa sida ugu dhakhsaha badan dhawr bilood.
Waxaa jira shan nooc oo cudurada prion ah oo hadda lagu aqoonsado bini-aadanka: Cudurka Creutzfeldt-Jakob (CJD), Cudurka Creutzfeldt-Jakob (VCJD), Kuru, Gerstmann-Straussler-Scheinker Syndrome (GSS), iyo Foomka Qoyska (FFI). Si kastaba ha ahaatee, qaababka cusub ee cudurka prion waxaa la ogaadaa.
Sidee Ay Horumariyaan
Cudurrada prion waxaa laga heli karaa seddex siyaabood: qoys ahaan, la helay, ama goos goosad la'aan. Habka ugu badan ee lagu hormariyo cudurka prion wuxuu u muuqdaa mid iska caadi ah, iyada oo aan laga helin cudur ama dhaxal. Qiyaastii hal milyan oo qof ayaa yeesha qaabkan ugu caansan ee cudurka prion. Qaar ka mid ah cudurada prion, sida CJD, GSS, iyo FFI, ayaa lagu dhaxli karaa. Kuwa kale waxay ku faafaan xiriirka dhow ee borotiinka prion. Tusaale ahaan, kuru wuxuu ku faafay dhaqanno xashiish ah oo ku yaal New Guinea. Marka maskaxda la cuno sida qayb ka mid ah dhaqanka, daawooyinka ayaa la soo gaabiyey, cudurkuna wuu faafaa. Tusaale ahaan sida loo yaqaan 'vCJD', oo loo yaqaan 'vCJD', oo loo yaqaan 'xayawaanka' illaa dadka markaan hilibkeenno. Tan waxaa badanaa loo yaqaana "Cun Cun Cunug", waxayna dhacdaa marka prion uu ku jiro lo'da nool. Xayawaanka kale, sida elk iyo ido, ayaa sidoo kale laga helay mararka qaarkood jirro xayawaanka prion ah. Inkastoo ay tahay wax aan caadi ahayn, cudurada prion ayaa sidoo kale ku faafi kara qalabka qalliinka.
Astaamaha
Inkasta oo dhammaan cudurada prion ay sababaan calaamado yar oo kala geddisan, dhammaan xayawaanka ayaa u muuqda inay jecel yihiin nidaamka dareenka. Halka cudurada bakteeriyada ama fayrasku caadi ahaan maqlo qaybo badan oo jirka ka mid ah - oo ay ku jiraan cudurrada maskaxdu waxay u muuqdaan inay si gaar ah u sababaan calaamadaha neerfaha ee bini-aadanka, inkasta oo borotiinka naftooda laga heli karo unugyo badan oo bini'aadan ah. Waqtiga ayaa muujin kara in farsamooyinka la midka ah ee la midka yahay ay ka danbeeyaan cudurada ka baxsan maskaxda.
Saameynta nidaamka habdhiska dareenka ayaa ah mid culus. Badanka cudurada prion waxay keenaan waxa loo yaqaan 'encephalopathy spongiform'.
Ereyga loo yaqaan 'spongiform' macnaheedu waa cudurku wuu ka dillaacaa unugyada maskaxda, oo abuuraya godad microscopic taasoo ka dhigaysa unugyada u eg sida sponge. Caadi ahaan, natiijada ugu dambeysa waa dementia degdeg ah oo degdeg ah, taas oo macnaheedu yahay in dhibanaha lumiyo awoodda ay u leedahay inay u fakarto sidii ay u isticmaashay muddo bilo dhawr sano. Astaamaha kale waxaa ka mid ah xummad ( ataxia ), dhaqdhaqaaq aan caadi ahayn sida chorea ama tremor , iyo isbedelka hurdada.
Mid ka mid ah waxyaabaha cabsida leh ee ku saabsan cudurka prion waa in ay jiri karto mudo dheer oo maskax ah oo u dhexeeya marka qof uu ku dhaco jilicsan iyo marka uu yeesho astaamaha. Dadka waxaa laga yaabaa inay baxaan sanado badan ka hor inta aysan jilicsanayn inay noqoto mid cad, oo leh dhibaatooyin maskaxeed.
Daaweynta
Nasiib darro, ma jirto wax daawo ah oo loo yaqaan 'prion disease'. Marka ugu fiican, dhakhtarradu waxay isku dayi karaan inay xakameyaan calaamadaha sababa raaxo. Daraasad yar oo yurub ah, dawo ayaa sababtay Flupirtine (oo aan laga helin Maraykanka) fekerka si yar u fajiciyay fikirka bukaanada leh CJD laakiin ma wanaajin noloshooda. Maxkamadeynta daawooyinka chlorpromazine iyo quinacrine ma muujin wax horumar ah. Waqtigaan, cudurada prion ayaa weli dhimanaya guud ahaan.
Ilaha:
Geschwind MD, Shu H, Haman A, Sejvar JJ, Miller BL. Dementia-ga oo degdeg ah. Annals of Neurology 2008; 64: 97-108.
AH Ropper, Samuels MA. Adams iyo Victor Principles of Neurology, 9th ed: McGraw-Hill Companies, Inc., 2009