Ereyga miyirku waa mid ka mid ah waxyaabahan u muuqda kuwo muuqda ilaa aad dhab ahaan isku daydo inaad qeexdo. Dad badan ayaa isticmaala ereyga si kala duwan. Dhakhaatiirta cilminafsigu maaha macnahooda inay yihiin wax la mid ah marka ay yiraahdaan "miyir" sida marka Vedic yogi ay sheegto. Qeyb ahaan sababtoo ah dhibaatada ay ku heshiinayso waxa ereygu micnaheedu yahay, miyirku waa arrin aan macquul aheyn si loo fahmo.
Sida waxyaabo kale oo badan oo nolosha ah, miyirka waxaa laga yaabaa in si fiican loo fahmo marka lumo. Iyadoo la baranayo sababaha kala duwan ee miyir-beelka uu hoos u dhaco, dhakhtarka neerfayaasha ayaa go'aan ka gaari kara dhismayaasha iyo kiimikooyinka maskaxdu ay muhiim u yihiin ilaalinta feejignaanta oo ka warqabta hareerahaaga.
Dhakhaatiirta 'Neurologists' mararka qaarkood waxay u arkaan inay ku caawiso inaad miyir ahaan u qeybiso qaybo kala duwan. Tusaale ahaan, mawduucyada loogu yeero miyir-qabka waxay ka kooban yihiin shabakado maskaxeed oo maamula dareenka, dhaqdhaqaaqa, xasuusta, iyo dareenka. Arousal ama heerka miyir-qabka, dhinaca kale, wuxuu ka kooban yahay sida aad uhoggan tahay (tusaale ahaan, aad toosan tahay ama aanad ahayn), awooddaada inaad ku fekerto waxyaabo (tusaale haddii aad weli wali akhriso), iyo sida aad uga warqabto degaankaaga (sida haddii aad ogtahay meesha iyo goorta aad tahay).
Nidaamka Iskaashiga Dibadda
Nidaamka maskaxdu wuxuu ku saabsan yahay sida ballaaran oo ku wareegsan suulka, laakiin waxa ku jira qaabab badan oo muhiim u ah neefsashada, dhaqaaqa, iyo in la tooso oo feejignaado.
Neurotransmitters, sida norepinephrine, ayaa laga sii daayaa maskaxda ilaa qayb kasta oo ka mid ah maskaxda, dhiirigelinta waxqabadka maskaxda.
Mid ka mid ah gobollada ugu muhiimsan ee soo-jeedinta waa nidaamka wax-qabadka (RAS) ee maskaxda. Nidaamka firfircoon ee rikoodhgu wuxuu ka helaa calaamado qaybo kale oo maskaxda ah, oo ay ku jiraan dariiqyada dareemista ee xudunta laf-dhabarka (si aad u kacdo haddii aanad raali ka ahayn).
RAS-da waxay sidoo kale u soo dirtaa calaamadaha kicinta ee meelo badan oo ka mida maskaxda inteeda kale. Tusaale ahaan, RAS "waxay la hadlaan" maskaxda gadaasheed, taas oo markaa ku wareejinaysa calaamadaha soo jiidashada koontooyinka maskaxda. Baalal haleeleedka asalka ahi waa mid firfircoonba inta lagu jiro wacyigelinta iyo markaad riyeysantahay.
Hypothalamus
RAS-da waxay sidoo kale u dirtaa calaamadaha hypothalamus , kuwaas oo xakameynaya shaqooyinka sida wadnaha garaaca iyo sidoo kale waxay kaa caawineysaa inaad ku toosiso adigoo sii daaya histamine. Histamiin badankood waxay ka baxsan tahay maskaxda, halkaasoo ay ka ciyaarayso doorka xasaasiyadda alerjiga iyo jawaab celinta jirka. Dhawaan dhowaan, neuroonnada leh histamine waxaa sidoo kale laga helaa maskaxda, taas oo gacan ka geysaneysa sii wadidda feejignaanta. Tani waa sababta keentay anti-histamines sida Benadryl ay u horseedi karto lumis.
Thalaacus
RAS waxa kale oo ay la xidhiidhi kartaa xerada. Ka sokow doorka kaalinta ilaalinta xasiloonida caadiga ah, qajiyadu waxay u adeegtaa sida saldhigga raadka ah ee macluumaadka dareenka ee la xidhiidha koontada maskaxda waxayna ku amraysaa dhaqdhaqaaq ka soo kabashada maskaxda ilaa jidhka. Haddii dabaylku aanu u gudbin xogta dareenka ee kortekoos, sida caarada cagaha, qofka kama warhayo in wax walbaa dhacay.
Cortex-kort cerebral
Kortex maskaxeedku wuxuu daboolayaa maskaxda maskaxda oo waa meesha qadarin badan oo xog ah lagu shaqeynayo.
Meelaha kala duwan ee kortex maskaxeed ayaa xakamaynaya luqadda, xusuusta, xitaa shakhsiyaddaada. Inkasta oo ay dhibaato u geysato qayb ka mid ah koontorada maskaxda ee maskaxdu ma keeni karto miyir beelid, waxay keeni kartaa in lumiyo wacyiga qayb ka mid ah hareerahaaga.
Tusaale ahaan, dad badan oo qaba istaroog ama nabaro kale oo ku jira lafahooda saxda ah ayaa lumiya wacyigelinta dhinaca bidix ee ku hareereysan agagaarkooda, calaamad loo yaqaanno dayacaad. Haddii la weydiisto in la sawiro wakhti ama qol, waxay kaliya ku sawiri doonaan qaybta midigta. Xaaladaha ba'an, dadka qaba dayacaadu xitaa ma aqoonsadaan gacantooda bidix, haddii ay gacanta ku hayaan hortooda, waxay sheegi karaan inay tahay qof kale.
Tani waa nooc ka mid ah lumitaanka miyir-beelka, inkastoo qofku uu si buuxda u tooso.
Miyir la'aanta
Haddii gobollo badan oo ka mid ah koonfureedka maskaxdu ay ku dhaawacmaan, ama haddii qofku uu dhaawac u geysto astaamahiisa ama maskaxda, qofka wuxuu ku dhex mari karaa kooma. Miyir-beelka waa miyir-darro aad u daran oo miyir-la'aan ah oo aan macquul ahayn in qof la kiciyo. Waxyaabo badan oo kala duwan ayaa sababi kara miyir-beelka, iyo suurogalnimada in rayshadu ay kala duwan tahay.
Baadhitaanka miyirku waa mid aad u adag. Miyirigu wuxuu ku xiran yahay isdhexgalka shabakadaha dhowr isku xiran ee nidaamka dareenka. Fahamka buuxa ee miyirku waa mid aad u fiican. Intaa waxaa dheer, inta aynnu ka hadalnay qaybo yar oo maskaxda ah oo ku lug leh heerka miyir-beelka ama feejignaanta, waa in sidoo kale la aqoonsadaa in miyirku uu ka yar yahay "is-baddal" is-beddel ka badan "isbedel" oo leh siyaalo kala duwan . Dadka caafimaad qaba waxay u gudbaan miyir-beelka miyir-qabka maalin kasta iyo habeen walba. Fahmidda heerka miyirka kuwa aan ka jawaabi karin sababo la xiriira jirro maskaxeed ayaa laga yaabaa inay si gaar ah u dhib badan yihiin.
Ilaha:
Jerome B. Posner iyo Fred Plum. Plum iyo Posner's Diagnosis of Stupor iyo Coma. New York: Jaamacadda Oxford Press, 2007.
Hal Blumenfeld, Neuroanatomy iyada oo loo marayo Xaaladaha Caafimaadka. Sunderland: Sinauer Associates Publishers 2002